Iedere kroegbezoeker, en dus bijna iedere folkmuzikant, weet dat een bierviltje naast een hygiënische ook een sociale functie heeft. Behalve dat je er je glas op kan zetten, kun je er namelijk ook een telefoonnummer op schrijven, een bestelling doorgeven, iemand ten huwelijk vragen of een consumentennutsmaximaliseringsprobleem oplossen. Wat zou het daarom handig zijn als één of andere brouwer bierviltjes zou uitgeven met notenbalken op de achterkant. Zit je op een sessie, hoor je een geweldige deun langskomen - moet je dan eerst op de achterkant van dat bierviltje eerst vijf lijntjes trekken? Zie daar de reden dat zoveel folkies een walkman meenemen naar een sessie.

Ach, eigenlijk is die walkman ook helemaal niet nodig. Er bestaat namelijk al een razend handig systeem om al je diepste geheimen, inclusief muziek, op papier te noteren, en ik maak er nu zelfs at this very moment gebruik van: het alfabet! Het principe is doodsimpel: hoor je een A, dan schrijf je een A. Hoor je een C, dan schrijf je een C. Het leven kan soms zo eenvoudig zijn.

Nu hoor ik aan de ene kant een muzikant gniffelen en aan de andere kant een muziekleraar briesen: je hebt toch al het notenschrift? Leer toch gewoon noten lezen! Zit wat in. Om van blad te spelen is het notenschrift veruit superieur: een geoefend oog kan aan een melodie in een oogopslag zien of het een leuke melodie is, je ziet aan de noten waar de melodie omhoog gaat, je kan met een beetje oefening het ritme herkennen. Dat is allemaal een stuk moeilijker als je muziek in letters noteert. Ook meerstemmige melodieën zijn niet of moeilijk in letters te noteren. Maar ik heb het dan ook niet over ingewikkelde klassieke muziek: ik heb het over het noteren en uitwisselen van eenstemmige traditionele deunen. Dan heb je aan een alfabet genoeg, en in een kroeg is het zelfs handiger om de deun effe snel in letters te noteren en de noten later thuis op muziekpapier uit te schrijven.

Sterker nog: niet alleen in de kroeg, ook op Internet zijn letters handiger. Hoe moet je elkaar een deun over internet toesturen? Niet iedereen heeft immers Mozart in huis, dus als er nou een manier was geweest om eenvoudige muziek met een simpele teksteditor te noteren, dan hadden we ook over Internet veel eenvoudiger deunen kunnen uitwisselen.

En het mooie is: die manier is er! In de Schotse en Ierse folkscene bestaat al jaren een protocol voor het elektronisch noteren van eenstemmige melodiëen: ze noemen het, hoe origineel, abc. Volgens dit protocol is het ook mogelijk een melodie zo te noteren dat ook de notenlengte is af te lezen, en ook aan kruizen en mollen is gedacht. Maar het mooiste van abc is nog wel dat er ook computerprogramma's ontwikkeld zijn die abc-notatie kunnen afspelen, of om kunnen zetten in bladmuziek. Je kan het dus lezen, versturen per e-mail, bewerken en omzetten in bladmuziek. Kom daar maar eens om als iedereen met wéér een ander muziekprogramma een afbeelding maakt en verstuurt.

X:1
T:Quiberon
M:4/4
L:1/4
Q:1/4=144
R:An Dro
K:Am
|: e2ef | e2d2 | c2B2 | A4 | d2d2 | B2G2 | ABcd | e4 |!
e2ef | e2d2 | c2B2 | A4 | d2d2 | B2G2 | ABcB | A4 :|!
|: e2g2 | A4 | e2g2 | B4 | d2d2 | B2G2 | ABcd | e4 |!
e2g2 | A4 | e2g2 | B4 | d2d2 | B2G2 | ABcB | A4 :|

Je ziet hier een aantal regels die met een letter en een dubbele punt beginnen. Al deze regels zijn zogenaamde velden die informatie geven over de deun. Er zijn nog veel meer velden mogelijk dan hier staan, maar die vind ik niet echt nodig. Ik gebruik ze bijna nooit. Na deze velden komen een aantal regels die niet beginnen met een letter en een dubbele-punt: dat is de deun waar het allemaal om draait. Laat ik al deze velden stap voor stap beschrijven.

Het eerste veld, met de letter X, is het nummer van de deun. Je kan namelijk meerdere deunen in één abc-bestand zetten, en sommige software accepteert geen ongenummerde deunen.

Het tweede veld, met de letter T, is de titel.

Het derde veld, met de letter M, is de maatsoort. Je noteert de maatsoort dus gewoon zoals je dat op bladmuziek ook zou doen. Vierkwartsmaten kun je ook noteren met C en tweekwartsmaten met C|.

Het vierde veld, met de letter L, is de standaard nootlengte. Hier wijkt abc af van het notenschrift, waar immers verschillende tekens verschillende nootlengtes aangeven. In abc geven we met het L-veld aan waar één enkele letter voor staat: in dit geval een kwart noot. Andere nootlengtes worden aangegeven door de standaardnoot te 'vermenigvuldigen' of te 'delen': als A een kwart noot is, dan is A2 een halve noot, en A/2 een achtste noot, enzovoort. Als je een stuk hebt met veel achtste noten kan het dus handiger zijn om de achtste noot als standaard nootlengte op te geven.

Het vijfde veld, met de letter Q, is de snelheid waarmee de melodie gespeeld wordt. In dit geval gaan er 144 kwartnoten in een minuut.

Het zesde veld, met de letter R, is het type deun, bijvoorbeeld reel, jig of boerenplof, ik noem maar wat.

Het zevende veld, met de letter K, is de toonsoort, bijvoorbeeld G voor G-majeur, Fism voor Fis-mineur, Ador voor A-dorisch of Dmix voor D-mixolydisch.

Tenslotte de deun zelf.

In theorie kun je in abc alle registers noteren. Of een noot als hoofdletter of kleine letter is genoteerd bepaalt in welke van de twee belangrijkste registers de noot zit. A is daarbij de standaard noot A van 440 Hertz, a zit een octaaf hoger. Wil je nog hoger? Zet een apostrof achter de noot: a'. Wil je lager dan het laagste register? Zet een komma achter de noot: A,. Kruizen en mollen zet je met een circumflex (^) en een underscore (_). Een As is dan _A en een Ais is ^A.

Herhalingen worden net als bij standaard notenschrift met een dubbele punt weergegeven. In principe wordt dan alles herhaald vanaf de 'vorige' dubbele punt:

| abc | def :|

klinkt als

| abc | def | abc | def |

terwijl

| abc |: def :|

klinkt als

| abc | def | def |.

Noten bind je door ze tussen haakjes te zetten: (AB), en dubbeltonen geef je weer door ze tussen vierkante haakjes te zetten: [Ac]. Gitaristen zullen blij zijn dat ook akkoorden in abc kunnen worden weergegeven, en wel simpelweg door de naam van het akkoord tussen aanhalingstekens in de maat te zetten. En violisten tenslotte kan ik verblijden met de melding dat je ook de streek in abc weer kan geven, namelijk met de letters u (naar boven) en v (naar beneden).

Duizelig, van al die informatie? Laat me hier een voorbeeld geven van een stukje abc waar al deze dingen in zitten. De melodie is de bourrée "Fil et Bobine". In notenschrift gaat de deun inclusief streek, akkoorden en een enkel kruis als volgt (ik waarschuw je, ik ben geen held in het handig noteren van streek e.d.):

In abc ziet het er zo uit:

X:1
T:Fil et Bobine
M:3/4
L:1/8
Q:1/4=210
R:Bourree
P:2
K:Gmix
(Bc) | "G"vd2 g2 u^f2 | d4 (de) | "F" f2 e2 uc2 | "C"(ded) (cBc) |!
     "G" d2 g2 u^f2 | d4 (de) | "F" f2 e2 uc2 | "G" d6 :||!
(Bc) | "G" vd2 B2 uG2 | "Dm" [D4A4] vB2 | "C" c2 dc BA | "G" B2G2Bc |!
     "G" d2 B2 uG2 | "Dm" [D4A4] vB2 | "C" c2 dc BA | "G" G6 :||

De eerste twee noten, oftewel de opmaat, bind ik (oftewel (Bc)) in een opstreek, zodat de eerste noot van de eerste maat in een afstreek (v) gaat. De twee noten daarna gaan allebei in een opstreek, maar ik speel ze wel los door even de stok op te tillen (ik noem dat wel eens een Josstreek, ik heb 'm van Jos Koning). Vandaar dat bij de derde noot staat aangegeven dat het een opstreek is (u), anders zou het, omdat violisten nou eenmaal heen en weer strijken, een afstreek zijn. Over dat D-mineur-akkoord in de tweede en en zesde maat van het tweede deel ben ik niet helemaal tevreden, maar ik zet het erin vanwege de dubbeltoon [D4A4] die ik in die maat speel, en die vind ik op de viool nou juist zo leuk.

Ik weet ook wel dat abc niet perfect is. Meerstemmige muziek is nog steeds moeilijk tot onmogelijk weer te geven (al hebben er wel mensen aan gewerkt), dus voor uitgebreide composities heb je nog steeds het notenschrift nodig. Ook de manier waarop sommige muziekprogramma's abc afspelen is verre van perfect. Maar zoals je ziet, is er toch meer mogelijk met het alfabet dan je op het eerste gezicht zou denken. En om even snel een deun te noteren, of om per e-mail melodietjes uit te wisselen vind ik het nog steeds een ijzersterk systeem.

Omdat abc een protocol is dat door een gemeenschap van hobbyisten wordt ontwikkeld (inderdaad, als een muzikale traditie), is het blijvend in ontwikkeling en zijn er legio programma's en deunen te downloaden. Het ultieme adres voor informatie over het abc-protocol is http://staffweb.cms.gre.ac.uk/~c.walshaw/abc/. Vanaf die site zijn ook programma's te vinden die abc-bestanden afspelen, omzetten in noten of in midi-bestanden, enzovoort. Er zijn zelfs programma's die akkoorden bij een melodie zoeken, maar dat gaat me toch wat te ver. Het moet wel leuk blijven!